راه مترجم شدن از دانشگاه می‌گذرد؟!
ساعت ۱٠:٠٧ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۸/۱٠/۸  

راه مترجم شدن از دانشگاه می‌گذرد؟!

 

بسیاری از داوطلبانی که در کنکور رشته مترجمی شرکت می‌کنند، به امید و انگیزه ترجمه کتاب‌اند. همه در خیال‌شان بعد از چهار سال خود را مترجم معروفی می‌بینند که کتاب‌شان پرفروش شده و جایزه بهترین ترجمه را به‌دست آورده‌اند. برآورده نشدن این آرزو را با سعید سبزیان، مترجم ادبیات داستانی و تئوری‌های ترجمه و مسعود هاشمی، مدرس ترجمه در دانشگاه آزاد در میان گذاشته‌ایم.

زمانی که وارد دانشگاه می‌شوند تا دو ترم اول که خبری از واحدهای ترجمه نیست؛ ‌سعی تقویت هرچه بیش‌تر مهارت‌های زبانی دانشجویان در زبان مقصد است. در ترم‌های بعد در ابتدا با تئوری‌ها آشنا می‌شوند و بعد هر نوع ترجمه فقط در 2 تا 4 واحد خلاصه می‌شود؛ ترجمه ادبی، سیاسی، مطبوعاتی،‌ شفاهی، مکاتبات و اسناد. در نهایت هم، "ترجمه انفرادی" را که به نوعی پایان‌نامه این دوره محسوب می‌شود، یا دانشجویان، خودشان به سختی انجام می‌دهند و یا زحمتش را به گردن دارالترجمه می‌اندازند.


از این سیل عظیمی که وارد این رشته می‌شوند، معدود افرادی هستند که بعد از‌ فارغ‌التحصیلی ترجمه را در پیش می‌گیرند. آنهم نه ترجمه کتاب. مکاتبات بازرگانی و ترجمه‌های دانشجویی تنها کارهایی است که یک فارغ‌التحصیل، سریع می‌تواند از آن نان درآورد. همین نان و آب است که او را از کتاب و ادامه تحصیل باز می‌دارد.

اما واقعا از این جمعیت عظیم فارغ‌ا‌لتحصیل، چرا فقط معدودی مترجم می‌شوند؟‌ سوال مهمتر اینکه همه مترجمان معروف در دانشگاه تحصیل کرده‌اند؟



سبزیان: راه مترجم شدن از دانشگاه نمی‌گذرد


«راه مترجم شدن از دانشگاه نمی‌گذرد.» این اولین جمله‌ای‌ست که سعید سبزیان، مترجم داستان و تئوری‌های ترجمه می‌گوید.


«ولی دانشگاه ذاتاً از توان مترجم‌سازی برخوردار است؛ در عین حال هر مترجم ادبی باید الزاما با صناعات ادبی آشنا باشد و مثلا ساز و کار کنایه و استعاره را بشناسد تا بداند اصلا متن چه می‌گوید و بتواند آنها را ترجمه یا بازآفرینی بکند. علاوه بر این اگر مترجم به صورت تئوریک با شگردهایی مانند "متن‌افزایی" و "متن‌کاهی"، "تقلیل استعاره به مفهوم در تنگناهای فرهنگی"، و "برابرسازی بلاغی" آشنا باشد می‌تواند به طبیعی‌ترین ترجمه برسد

 

سبزیان: دانستن زبان مبدا و مقصد دو لازمه کفایی برای ترجمه نیستند؛ آگاهی آکادمیک یا خودآموخته برای ترجمه لازم است. آگاهی به نظریه‌های ترجمه مهم است؛ نه از کجا آموختن آنها.


«این تصور که فقط دانستن زبان مبدا و مقصد دو لازمه اصلی و کفایی برای ترجمه باشند، باوری غلط است. قطعا آگاهی "آکادمیک یا خودآموخته" و تسلط بر نوشتار از شرایط مطلق برای ترجمه مطلوب هستند. پس آگاهی به نظریه‌های ترجمه مهم است؛ نه از کجا یاد گرفتن آنها. این کار مثل شنا کردن است. بچه‌های شهری در استخر شنا یاد می‌گیرند، با تکنیک‌هایی که سرعت و کیفیت بازی آنها را بالا می‌برد؛ ولی روستایی‌ها در رودخانه یاد می‌گیرند و گاهی بعضی جانشان را از دست می‌دهند


به اعتقاد سبزیان، ‌«جمله اول رمان "غرور و تعصب" مشمول این مثال و حاکی از این است که نویسنده از صنعت کنایه و مقصد نویسنده آگاه نبوده و تقریباً با همین یک جمله بخشی از محتوای رمان را تباه کرده. جمله اول این کتاب این است


It is a truth universally acknowledged that a single man in possession of a good fortune must be in want of a wife. 

و یکی از ترجمه‌های ارائه شده از آن چنین است:


"
صغیر و کبیر فرضشان این است که مرد مجرد پول و پله‌دار قاعدتاً زن می‌خواهد." 

دیگر ترجمه‌های ارائه شده هم تقریبا همین مفهوم را می‌رسانند. در صورتی که در روزگار جین آستن، روحیه و رسم مردم این بوده که زن‌ها به دنبال مردهای پولدار بودند و خانواده‌هایشان هم می‌خواستند که مردی ثروتمند برای دخترانشان پیدا کنند. اما جین آستن این جمله را برعکس آورده برای اینکه با کنایه بنویسد و از این فرهنگ انتقاد کند


هاشمی: دانشگاه‌ها نوعی راهنما برای دانشجویان است

اما مسعود هاشمی، مدرس ترجمه در دانشگاه آزاد نگاه مثبتی به دانشگاه دارد.

«تحصیل رشته تربیت مترجم در دانشگاه راهکاری مناسب برای مترجم شدن است؛ اما کافی نیست. تجربه و علاقه فراوان می‌تواند تکمیل‌کننده کار یک مترجم خوب باشد. نگاهی اجمالی به رشته ترجمه در ایران نشان از ناکافی بودن واحدها جهت تمرین و تسلط بر این رشته پیچیده و البته ظریف دارد

 
هاشمی: رشته تربیت مترجم در دانشگاه شرط مناسب هست؛ اما کافی نیست. تجربه و علاقه فراوان می‌تواند کار یک مترجم خوب را تکمیل کند.

«به نظر می‌رسد که نه تنها این رشته دانشگاهی بلکه همه رشته‌ها با ارائه چند واحد، فقط نوعی راهنما و نقشه خوب برای دانشجویان و مترجم‌ها فراهم می‌کند. استادان در دانشگاه فقط می‌توانند به راهنمایی و معرفی منابع مترجم شدن کمک کنند. علاقه، ‌سعی، کوشش و کسب تجربه قدم مهمی‌ست که مترجمان تازه‌ کار باید در مراحل بعدی بردارند

به اعتقاد هاشمی، «نکته بعدی که شاید از این مهم‌تر باشد، بحث تخصصی کردن هر دانشگاهی است که این رشته را ارائه می‌کند و به تربیت مترجم می‌پردازد. ناکافی بودن واحدها و پرداختن جسته و گریخته عاملی است که باعث می‌شود تا در آینده هر دانشگاهی به تربیت مثلا فقط مترجم شفاهی،‌ یا مترجم متون سیاسی،‌ متون ادبی،‌ و مطبوعاتی و ... غیره بپردازد. شاید با تخصصی شدن تربیت مترجمان و بالطبع، افزایش میزان واحدها، امر آموزش با دقت و ممارست بیش‌تر صورت بگیرد. این امر البته ممکن است فارغ‌التحصیلان این رشته را در آینده با مشکلات یافتن کار ترجمه به صورت تخصصی روبه رو کند. مسلما داشتن مدرک و دانش تخصصی و آکادمیک شرط اساسی است؛ اما تجربه، تمام‌کننده آن است

در پایان

اینکه بسیاری از مترجمان متبحر و با تجربه ما، ترجمه را در دانشگاه دنبال نکرده‌اند ولی به خوبی با تئوری‌ها و انواع سبک‌های ادبی و .. آشنا هستند، بسیار جای تامل دارد و به آن تامل‌برانگیزتر همان فارغ‌التحصیلان غیر‌ قابل‌شمارش مترجمی هستند که به دلیل پیدا نکردن کار مناسب، یا این رشته را رها کرده‌اند و مشغول کارهای دیگری شده‌اند یا به دنبال یافتن شغل و سمت‌های بهتر به ادامه تحصیل روی آورده‌اند. عده کمی هستند که همچنان ترجمه را به صورت پراکنده ادامه می‌دهند و چه انگشت‌شمارند افرادی از این جمع که مترجم قابلی می‌شوند.

اما نمی‌توان تاثیر و توانایی دانشگاه را نادیده گرفت. چه بسیارند علاقمندانی که واقعاً نمی‌دانند از کجا و چگونه ترجمه را شروع کنند و دانشگاه محلی است برای یادگیری و تمرین؛ و این دو فقط در دانشگاه شروع می‌شود و بقیه راه به عهده خود دانشجوست.

شاید به قول سبزیان راه مترجم شدن از دانشگاه نگذرد؛ ولی دست‌کم دانشگاه، راهی جلوی پای علاقمندان به ترجمه می‌گذارد. همگان بر این باورند که جدا از تسلط به هر دو زبان و آشنایی با تئوری‌ها، این علاقه و تمرین است که می‌تواند یک مترجم را به راه درست هدایت ‌کند یا به بیراهه بکشاند.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)


کلمات کلیدی: راه مترجم شدن